نیستدر جهان/ یک قرن با یک نسل

«نیستدر جهان » نویسنده: محمداسماعیل حاجی علیان ناشر: هیلا ، چاپ اول 1396 296 صفحه، 15000تومان شما می توانید کتاب « نیستدر جهان » را تا یک هفته پس از معرفی با ۱۰ درصد تخفیف از فروشگاه اینترنتی شهر کتاب خرید کنید. ***** ‹‹ ... دلم می خواست اسمم آراز نبود، گیلغامیش بود و سوار بر دورآت می چرخیدم و امپراتور ایل بودم. قهرمان بودم و چند بار هم قبل ترها گلین خاتون را از شر هومبابا، دیو خوابیده توی رودخانه، نجات داده بودم. پس باید اسمم گیلغامیش می بود و ایل مردم اشتباهی آراز صدایم می کردند. فقط مشکل اینجا نبود که هم سن و سال من باشد تا من توی گورش پشتش را به خاک بمالم و بعد دوست من و همراهم بشود و سوار دورآت بشویم و برویم به جنگ هومبابا. باید فکری می کردم که خودم تنهایی نروم به جنگ هومبابا – برگرفته از صفحه 57 داستان.››. ‹‹نیستدر جهان›› تازه ترین اثر ‹‹محمد اسماعیل حاجی علیان››، یکی از رمان نویسان جوان و البته پر کار این سالهاست که اخیرا به قلم او شاهد انتشار رمان ‹‹مردان سبیل استالینی›› نیز بودیم. راوی این رمان ‹‹آراز›› در گذر گستره زمانی طولانی می کوشد راوی دغدغه ها، چالش ها و کشمکش های یک نسل باشد. از این حیث باید گفت ‹‹محمد اسماعیل حاجی علیان››، علاوه بر نوشتن یک رمان، درصدد ارائه متنی با هدف کنکاش و بررسی احوالات جامعه شناختی رویارویی سنت و مدرنیته از آغاز سده شمسی حاضر تا سالهای اخیر باشد. داستان ‹‹نیستدر جهان››، در جغرافیای ترکمن صحرا رخ می دهد و همین جغرافیای نام آشنا اما به واقع ناآشنا که کمتر شناخته و معرفی شده، ضامن ایجاد کشش و جاذبه ای به مراتب بیشتر برای این رمان نشده اند داستان ببخشد که این امر، از هوشمندی نویسنده ای حکایت می کند که همواره به چنین خصلت هایی که ریشه در جغرافیا و فرهنگ و زبان نواحی مختلف توجه ویژه نشان داده است. از این حیث باید گفت که ویژگی مشترک نوشته های داستانی ‹‹حاجی علیان›› از رمان های گذشته اش تا همین رمان و دو رمان دیگری که در دست چاپ دارد، توجه و استفاده از آداب و رسوم مناطق و اقوام ایرانی در کنار بهره گیری از دایره گسترده ای از واژگان و اصطلاحات قوی و غنی محلی و قومیتی است که نوشته های داستانی او را به طور عام و داستان ‹‹نیستدر جهان›› را به طور خاص، به اثری برخوردار از مایه های تک نگارانه (مونوگرافیک) نزدیک می کند. از این حیث علاوه بر علاقمندان ادبیات داستانی که از فضاهای تکراری شهری در داستانهای ایرانی خسته شده اند، آن دسته از خوانندگانی که به مطالعه داستانهایی با خصلت مردم شناسانه در نواحی مختلف ایران، علاقمند هستند نیز بدان روی خوش نشان می دهند و چه بسا می توان از آن در مطالعات میدانی و پژوهش های مردم شناسانه و جامعه شناختی نیز استفاده بهره هایی گرفت. همانگونه که گفته شد، ‹‹محمد اسماعیل حاجی علیان›› در این داستان، استفاده گسترده و متنوعی از روایت ها و داستان های محلی و فولکلوریک ترکمن ها کرده است تا هرچه بیشتر بتواند به فضا و جو سنتی این قوم ایرانی نزدیک شود؛ البته در کنار آن، او از اشعار ‹‹مارگوت بیگل››، ‹‹حسین پناهی››، ‹‹احمد شاملو››، اشعار فولکلوریک و مشهور شیراز و حتی ‹‹کله فریاد›› تربت جام به روایت نورمحمد درپور و ... برای ایجاد جذابیت و غنای داستانی بیشتر و استفاده مؤثرتر نشانه ها و شاخص های سنتی در بستر و درونمایه رمان ‹‹نیستدر جهان››، بهره برده است. ویژگی دیگر داستان ‹‹نیستدر جهان››، تأکید فراوان به خصوصیات ترکمن ها مانند مهارت های آنان در چابک سواری و فخر این مهارت نزد مردمان این قوم است؛ تأکید مؤثر بر این ویژگی تا آنجا پیش رفته است که قهرمان داستان در جای جای رویدادهای حساس و پرهیجان آن می کوشد با این ویژگی که باعث دوام و قوام بیشتر ایل و قوم او شده است، به حفاظت و صیانت از بنیاد خانواده خود در دل ساختار سنتی آن بپردازد. علاوه بر آن، ‹‹آراز›› می کوشد ضمن مواجهه نشدن با مظاهر مدرنیته در داستان، مانند درخواست همسرش برای ساخت خانه به جای استفاده از اوی های (خانه های) ترکمنی، تبدیل به نماد اصلی مبارزه و چالش با پدیده و فرایند مدرن شدنی بشود که می پندارد، می تواند دودمان او و هم قومی هایش را یکسره به باد فنا دهد. شاید اطلاق واژه ‹‹نیستدر جهان›› توسط ‹‹محمد اسماعیل حاجی علیان›› به عنوان نویسنده در این داستان، تا حد زیادی توانسته است بازگوکننده این تضاد و کشمکش باشد و از این حیث، به صورت غیرمستقیم و ناخودآگاه، انتخاب هوشمندانه چنین عنوانی توانسته است به پیشبرد رویدادهای داستانی در بستری به شدت وابسته به سنت و تعهدات قومی و ملی ترکمن ها به طور عام و شخصیت های برگزیده داستان به طور خاص کمک کند. شخصیت ‹‹نیستدر جهان››، می کوشد تا با جبر حاکم بر یکی از قطب های اصلی موجود در بستر داستان – یعنی نیروی قوی و خانمان برانداز فرایند مدرن شدن، چیره شود، چرا که ‹‹آراز›› می پندارد هنوز زمان آن فرا نرسیده است که سیل خروشان مدرن شدن، اوی های ترکمن ها را با خود ببرد و آنان را وارد مرحله ای دیگر و سبک جدیدی از زندگی کند که قهرمان داستان و سایر اعضای ایل او، شناخت چندانی از آن نداشته و شاید هم می پندارند که ورود به این دوران، می تواند با جدایی و به فراموشی سپرده شدن آداب و رسوم اصیل، غنی و استخوان دار ترکمنی به عنوان یکی از پاره فرهنگ های شناخته شده ایرانی همراه باشد. تقابل سنت و مدرنیته در این اثر،نه فقط در متن و محتوای رمان که با تلاشی قابل تحسین در لحن داستان نیز خود را به رخ می کشد.‹‹حاجی علیان›› در مقام نویسنده کوشیده است ضمن استفاده از نثر مسجع و آهنگین گذشته در کنار نثر شکسته و امروزی، بستری را مهیا سازد که به صورت ناخود آگاه مخاطب را در فضای تقابلی که میان روح سنت و مدرنیته وجود دارد، قرار داده و بیشتر با رمان همراه سازد. از این دیدگاه، باید گفت که نویسنده، توانسته است برخوردی هم افزایانه (Synergic)، تعاملی و پویا برای خوانندگان داستان به وجود آورد که در لحظات و موقعیت هایی از رمان، خود در صحنه داستان حاضر و در متن کشمکش ها و چالش های فکری و روانی شخصیت های پیچیده و البته غیرقابل پیش بینی آن، حضوری فعال و تأثیرگذار داشته باشند تا به شکل قوی تر و هوشمندانه تری به این هدف اصلی هر اثر داستانی – یعنی همذات پنداری و همراهی خوانندگان با اثر و شخصیت هایش دست یافته و در خلال آن گفتنی های خود را نیز به شکلی غیر مستقیم و در دل داستانی سرگرم کننده به مخاطب منتقل کند.