شرحی بی نهایت از طنز

‹‹لایوش ناگ›› در کتاب طنز خود با عنوان ‹‹جانورنامه›› ضمن معرفی سبک طنز نویسی دهه 20 و 30 قرن بیستم در مجارستان (به طور خاص) و طنز کلاسیک اروپای مرکزی و شرقی (به طور عام)، تصویری از انگاره ها و باورهای طنزگونه و هجوهای اجتماعی کنایه آمیز و زیر پوستی ارائه دهد. طنزی که در آن پیرامون پاره فرهنگ ها و مؤلفه های جامعه شناختی آن روزگار مجارستان بسیار سخن گفته است. لایوش ناگ در سال 1883 در روستایی در اطراف شهر آپوشتاگ مجارستان به دنیا آمد. اما به خاطر شغل مادرش (که خدمتکاری در خانه ای در بوداپست بود)، لایوش مجبور بود تا 6 سالگی نزد خانواده مادری در همان روستا زندگی کند. با رسیدن به سن مدرسه، مادرلایوش، او را نزد خود به بوداپست برد. لایوش ناگ در سال 1901 تحصیلات متوسطه را با نمرات عالی پشت سر گذاشت و در همان سال وارد دانشکده حقوق شد، اما فقر و نداری نگذاشت آن را به پایان برساند. او تحصیلات را رها کرد و ابتدا معلم سرخانه و خصوصی شد و سپس کارمند دفاتر حقوقی و روزگاری هم بخش دار شهرک کوچکی شد. نخستین رمان لایوش ناگ در سال 1907 در روزنامه ‹‹نپ ساوا››، وابسته به حزب سوسیال دموکرات مجارستان به چاپ رسید و همین آغازی شد برای آن که هر از گاهی مجموعه تازه ای از رمان هایش منتشر شود. ناگ گرچه دلش می خواست آثار بزرگ و بلندتری بنویسد، اما تنگ دستی بی امان که تا پایان زندگی رهایش نکرد، مجالی برای تمرکز و نوشتن نمی داد. لایوش ناگ با شور بسیار از انقلاب های 1918 و 1919 مجارستان که می توانست آغازگر تحول و دگرگونی در عرصه ادبیات این کشور باشد، استقبال کرد و پس از شکست آن ها، به شدت سرخورده و تلخ کام شد و برای مدت های طولانی نتوانست که بنویسد. در سال های دهه 20 قرن بیستم میلادی به محافل چپ و حزب کمونیست مجارستان پیوست؛ پدیده کمونیست که اپیدمی و همه گیری آن، این مستعمره سابق آلمان و عثمانی را فرا گرفته بود. در واقع، باید از این دوره، به دوره شکوفایی ادبی و هنری او یاد کرد، لذا نوشته هایش لحن تازه ای یافت و تحت تأثیر هنر پیشرو (آوانگارد) و به ویژه مکتب اکسپرسیونیسم، آثار کوتاه و بلند بسیاری نوشت. ‹‹جانورنامه›› حاصل همین دوران است که متون 42 گانه آن بین سال های 1918 تا 1922 نوشته شده و با رویکرد به دغدغه های مخاطبان طبقه متوسط و پایین جامعه مجارستان و البته نگاهی گسترده تر به مخاطب فرامرزی این کشور، به بیان مسایل اجتماعی و فرهنگی جامعه آن روزگار مجارستان، وضعیت اروپا و نیشتر زدن به نگرش های سنتی و بعضاً غلط این جامعه پرداخته است. ناگ از سال 1920 و پس از وقفه ای خودخواسته، مدتی به نوشتن قطعات و طرح های کوتاه کارتون ها و طنزهای جانوری (ساتیریک) پرداخت که مشهورترین آن هاتا امروز، مجموعه ای به نام ‹‹زیست شناسی آبسورد›› است که کتاب جانورنامه، ترجمه بخش بزرگی از همین مجموعه است. تصاویر این کتاب به جز تصویر صفحه 96، کار لاسلوربر، طراح و کارتونیست معروف مجارستانی هستند. ‹‹جانورنامه›› با این اثر به لحاظ حوزه نوشتاری، دارای وجوه مشترکی با کلیله و دمنه است. این وجوه به صورت مستقیم درخصوص ویژگی ها و صفات انسانی، نسبت دادن آن به یک جانور و یا نام نهادن آن بر اساس یک ویژگی شخصیتی (به صورت مثل در یک جامعه)، از نوعی رفتار انسانی حکایت دارد. به طور کلی، ویژگی های اصلی کتاب طنز ‹‹جانورنامه›› از دیدگاهی ادبی و اجتماعی، می تواند ارائه کننده این مؤلفه ها باشد: اشاره به اقلیت های قومی مانند آلمانی ها، اقلیت های مذهبی مانند یهودی ها که البته به نظر ناگ، افرادی مخرب و فرصت طلب در جامعه فرهیخته و خواهان تحول مجارستان هستند، برخورد با رفتار بلوغ نوجوانان، عاشق شدن، سیاست های بین المللی، زندگی ثروتمندان و فقیران و دست آخر، تضارب آرا، آداب و سنن گذشته با مدرنیته در جامعه ای که پس از دو انقلاب، می خواهد خود را به قافله پیشرفت و تعالی آن روزگار اروپا برساند. منتقدان در بررسی و ارزیابی آثار لایوش ناگ گفته اند که جانورنامه، رساله ای است که پس از سرخوردگی ها و تلخ کامی های عمیق و ژرف و تنها به منظور ارائه نوشته هایی از یک سری طراحی و قطعات کوتاه داستانی، نگارش شده است؛ قطعاتی با طنزهای بی نظیر و به شدت بکر و تیره که حتی پس از گذشت حدود یک قرن که از نگارش آن ها گذشته است، بخشی از افکار عمومی کنونی مجارستان هم تاب تحمل آن را ندارد و از این حیث باید گفت که این نویسنده پیشرو، توانسته است گام هایی اساسی در ایجاد تحول و دگرگونی عرصه های ادبیات مجارستان و اروپا به طور عام و ادبیات طنز به طور خاص بردارد. لایوش ناگ با خلق اثری طنزآمیز، پرتره هایی متمرکز از تیپ های شخصیتی و اجتماعی آن روزگار مجارستان در هیئت جانوران، اقوام و مذاهب، ناهنجاری ها، مناسبات غلط اجتماعی، رفتارها، نگرش ها و اعمال طبقات مختلف جامعه ترسیم کرده است. او توانسته پس از یک قرن، تصویری واقعی و نه رسانه ای از پاره فرهنگ های اروپای آن روزگار برای مخاطب قرن بیست و یکمی اش ارائه دهد. طنز فاخر ناگ در کتاب جانورنامه، توانسته با مخاطبان غیر مجارستانی و غیر اروپایی هم ارتباط برقرار کند، این توفیق بعد از گذشته قریب به یک سده همچنان ادامه دار بوده است. کمال ظاهری در مقام مترجم این اثر، علاوه بر معرفی یکی دیگر از مفاخر ادبیات به جامعه کتاب خوان و دوستار ادبیات در ایران، توانسته از متن اصلی اثر که در سال 1992 باز نشر شده، ترجمه ای قوی، گیرا و جذاب ارائه کند. لایوش ناگ در سال 1940 برای امرار معاش، کتاب فروشی باز کرد، اما در اکتبر سال 1944 به دلیل اتهام یهودی بودن همسرش، ناگزیر زندگی مخفی در پیش گرفت. پس از پایان جنگ جهانی دوم در سال 1945، مجدداً به حزب کمونیست پیوست. ناگ از جمله نویسندگانی بود که ‹‹جایزه ادبی کوشوت››، بزرگ ترین جایزه ادبی مجارستان را دریافت کند، اما اوضاع سیاسی و اجتماعی پیش آمده در آن روزگار، باب میل او نبود و به دلیل لحن انتقادی نوشته هایش، به تدریج از سوی حکومت وقت مجارستان، به حاشیه رانده شد و سرانجام در سال 1954 به دلیل عاضه بیماری قلبی درگذشت.